Czym jest cenota?
Cenota to naturalny dół albo zapadlisko, które powstaje, gdy zawali się wapienne podłoże i odsłoni wodę gruntową. Nazwa pochodzi z języka Majów z niziny, tsʼonoʼot, i oznaczała każde miejsce z dostępem do wody gruntowej. Na półwyspie Jukatan szacuje się, że jest ich około 10 tysięcy.
Majowie korzystali z cenot jako wody pitnej, a czasem składali w nich ofiary. Dziś to najważniejsze miejsca na całym półwyspie dla osób, które chcą popływać albo nurkować. Podobne formy krasowe występują też poza Jukatanem, na przykład na Kubie, w Australii czy w Europie, ale nazwa wzięła się właśnie stąd.
Cenoty są jednym z głównych tematów na Riwierze Majów, a w tym tekście opisujemy je od strony planowania wyjazdu.
Jakie są rodzaje cenot?
Typ cenoty mówi, jak wygląda zejście do wody i czy da się w niej pływać. Nie ma oficjalnego podziału, ale od 1936 roku używa się klasyfikacji Franka Halla jako punktu wyjścia. Większość cenot mieści się w czterech typach.
| Typ | Jak wygląda | Gdzie częściej |
|---|---|---|
| A, w kształcie dzbana | wąski otwór, który poszerza się w głębi | w głębi półwyspu |
| B, pionowe ściany | odkryta, z prawie pionowym spadkiem przy brzegach | w głębi półwyspu |
| C, typu aguada | płytka misa z pozostałościami zapadniętej skały | różnie |
| D, jaskiniowy | wejście jak do jaskini prowadzące do cenoty | w stanie Quintana Roo |
Typ D jest najchętniej odwiedzany, bo turyści łatwo mogą w nim pływać. Typ C bywa połączony z podziemnymi zalanymi jaskiniami. Stereotypowa cenota to okrągły staw o średnicy kilkudziesięciu metrów z pionowymi skalnymi ścianami. Większość cenot wymaga jednak pochylenia albo przeczołgania się, zanim dojdzie się do wody.
Skąd bierze się woda w cenotach?
Woda w cenotach jest przejrzysta, bo pochodzi z deszczu, który powoli przesiąka przez ziemię. Pod spodem leży słona woda. Cały półwysep leży na wodonośnej warstwie, gdzie słodka woda z deszczu unosi się nad cięższą słoną wodą wdzierającą się od wybrzeża. Taki układ nazywa się systemem anchialinowym.
Granica między wodami to haloklina, czyli warstwa, w której zasolenie zmienia się ostro na niewielkiej głębokości. Jej położenie zależy od ilości deszczu, przepuszczalności skały i odległości od morza. Przy wybrzeżu leży ona około 10 do 20 metrów pod poziomem wody, a w środku półwyspu od 50 do 100 metrów. Na granicy woda wygląda na rozmytą i wirującą, bo różne gęstości załamują światło.
W niektórych cenotach woda płynie szybciej, nawet do 10 kilometrów dziennie. Wtedy wymiana wody jest dużo intensywniejsza niż w zamkniętych basenach.
Które cenoty warto zobaczyć?
Część z najbardziej znanych cenot leży w okolicy Tulum, które jest dobrą bazą dla osób zwiedzających kilka miejsc. Poniżej dziesięć cenot z meksykańskiej części listy. Lista nie jest uporządkowana według jakości, tylko pokazuje różne rodzaje wrażeń.
- Ik Kil, koło Chichen Itza, duża odkryta cenota z wejściem schodami.
- Cenote Dos Ojos, w gminie Tulum, część systemu jaskiń z zalanymi korytarzami.
- Gran Cenote, w gminie Tulum, dobra na pierwsze pływanie.
- Choo-Ha, w okolicy Tulum i Cobá, z wąskim wejściem prowadzącym do wody.
- Cenote Azul, w Playa del Carmen.
- Sacred Cenote, w Chichen Itza, święta cenota Majów.
- Dzibilchaltun, w stanie Jukatan.
- Zaci w Valladolid, położona na dawnym mieście Zací.
- Hubiku, w stanie Jukatan.
- Sistema Sac Actun, w Tulum, system jaskiń przeznaczony do nurkowania jaskiniowego.
Ik Kil: co sprawdzić przed wizytą?
Ik Kil leży na północy półwyspu, przy trasie do Valladolid, w pobliżu Chichen Itza. Jest częścią Ik Kil Archeological Park. Woda leży około 26 metrów pod poziomem terenu, a cenota ma około 60 metrów średnicy i 48 metrów głębokości. Schodami z kamienia dochodzi się do platformy do pływania. Kompleks ma restaurację i hotel.

Majowie uważali to miejsce za święte i składali tu ofiary dla boga deszczu Chaaca. Archeolodzy i speleolodzy znaleźli w wodzie kości i fragmenty biżuterii. Cenota jest otwarta dla publiczności do pływania.
Przed wyjazdem sprawdź godziny otwarcia Ik Kil na oficjalnej stronie obiektu oraz cenę wejścia na tej samej stronie, bo bilety w kasie mogą kosztować inaczej niż podają materiały podróżnicze.
Link partnerski Jukatan: noclegi. Zobacz noclegi w okolicy
Jak dojechać i zaplanować dzień?
Cenoty leżą w różnych miejscach, więc dzień najlepiej ułożyć wokół jednej bazy. Valladolid leży około 45 minut jazdy od wschodniego wejścia do Chichen Itza. Jest mniej turystyczne niż Piste i ma zabytkowe centrum. Valladolid wybierają osoby, które chcą mieć spokojniejszy nocleg i zwiedzać ruiny oraz cenoty w jednym planie. Cenote Suytun warto dopisać do planu zwiedzania z bazy w Valladolid, a dokładne godziny i zasady wejścia sprawdź przed wyjazdem.
Deszcz pada najczęściej w sierpniu i wrześniu. Warto mieć wtedy plan awaryjny, na przykład wizytę w cenocie zamiast spaceru po ruinach. Od późnej jesieni do wiosny mogą pojawić się silne burze z północy, ale zwykle trwają około godziny.
Połączenia autobusowe i taksówki działają na większości tras, ale ich rozkłady zmieniają się. Aktualne opcje sprawdź na stronach poszczególnych przewoźników obsługujących daną trasę. Jeśli po cenotach chcesz odpocząć na wyspie, zerknij na tekst o Holbox.
Nurkowanie w cenotach: zasady bezpieczeństwa
Nurkowanie w cenotach dzieli się na dwa rodzaje. Nurkowanie w zasięgu światła dziennego oznacza, że cały czas widać naturalne światło. Nurkowanie jaskiniowe oznacza przekroczenie punktu, do którego dociera światło dzienne, i wtedy nurek trzyma się prowadzącej linki wyjściowej. Przejście od jednego do drugiego zmienia wszystko.
Nurkowanie jaskiniowe wymaga specjalnego sprzętu i certyfikatu jaskiniowego. Oba rodzaje wymagają szczegółowego briefingu, doświadczenia i dobrania balastu do wody słodkiej, która ma inną wyporność. Woda w cenotach jest zwykle chłodna. Na granicy halokliny widzenie może się pogorszyć, aż nurek dopłynie do bardziej jednorodnej wody.
Jaskinie cenot są chronione. Sprzęt i zachowanie pod wodą powinny ograniczać wpływ na ten kruchy ekosystem. Cozumel, leżące tuż obok półwyspu, słynie z nurkowania w rafach, gdzie prąd niesie nurków. Cenoty to zupełnie inna forma nurkowania.
Majowie i cenoty w historii
W Sacred Cenote w Chichen Itza w 1904 roku zaczął prace Edward Herbert Thompson. Znalazł szkielety i przedmioty ofiarne, które potwierdziły lokalną legendę o kulcie cenoty. Majowie wierzyli, że cenoty prowadzą do Xibalby, czyli świata zmarłych, i że mieszka w nich bóg deszczu Chaac. Nie wszystkie cenoty służyły jednak do ofiar. W cenocie Punta Laguna, dokładnie zbadanej, żaden z około 120 zmarłych nie nosi śladów ofiary.
Pod wodą odkryto też dużo starszych śladów. W Hoyo Negro nurkowie znaleźli na głębokości 57 metrów szczątki mastodonta, a na 43 metrach czaszkę człowieka, która może być najstarszym dowodem obecności ludzi w regionie. Szczątki z dna cenot są chronione przez konwencję UNESCO o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego.
Warto to pamiętać przy zwiedzaniu: w wielu cenotach leżą ludzkie pozostałości i przedmioty, których nie wolno zabierać ani zakłócać.
Od czego zacząć planowanie?
Zacznij od wyboru rodzaju wrażeń. Dla pływania wybierz cenoty typu D albo odkryte typu B. Dla nurkowania jaskiniowego sprawdź wymagania certyfikatu, zanim wybierzesz miejsce. Dla rodzin z dziećmi najlepsze będą cenoty z łatwym dojściem schodami.
Przy wizycie ogranicz hałas i sztuczne światło. Turystyka rozwija się tu szybko, a hałas i światło zakłócają nocne zwierzęta. Nietoperze z gatunku Pteronotus personatus żyją tylko w siedliskach cenot. Nietoperze zapylają też drzewa rosnące wokół cenot. Część cenot ma status parków przyrody, więc warto sprawdzić zasady wejścia na miejscu.
Jeśli szukasz gotowych parków, w których cenoty łączą się z innymi atrakcjami, zobacz tekst o Xcaret.
